(DE)HISTORIZACIJA U TOKU: Kapitalistička modernost, autokolonijalizam i eksces socrealizma u bivšoj Jugoslaviji

Pad Berlinskog zida, nestanak SSSR-a i institucionalnog socijalistič-kog projekta označili su novu fazu globalizacije kapitalizma, ali i novi set ideoloških određenja suvremenog kapitalizma. Sa konačnim geograf-skim osvajanjem, Prvi svijet kapitala preuzima monopol na definiranje smisla i cilja sociopolitičkog razvoja koji nije ništa do širenje logike tzv. slobodnog tržišta na sve oblike društvenog života. Ovakav oblik socio-političke organizacije je simboličkim osvajanjem reprezentiran kao uni-verzalna, ‘postideološka’ konsenzualna modernost, jedina moguća, ka-pitalistička modernost, koja je navodno konačna sudbina čovječanstva. Instalacija kapitalizma, koju je ovaj momenat otvorio, za (jugo)istočnu Europu je značila reinvenciju principa organizacije države, društva i po-litičke moći u skladu sa zahtjevima Prvog svijeta kapitala. U ovom se regionu kapitalizam stoga konstituira na temelju odmicanja od prethod-nog oblika sociopolitičkog i ideološkog uređenja i na temelju prihvaća-nja kapitalističke modernosti kao univerzalne, a ne partikularne, retorike. Ideološko osvajanje Istoka provedeno je 1) proliferacijom onih interpre-tacija suvremenih kapitalističkih modova proizvodnje i demokratskih oblika upravljanja kao postideoloških i univerzalnih oblika organiziranja društva i proizvodnje u modernosti i 2) uspostavljanjem mehanizama proizvodnje subjektiviteta sa ciljem ‘normalizacije’ i univerzalizacije demokratskog kapitalizma i njemu pripadajućih predstava i koncepcija.

Dok ideološka desnica konzervativnog profila otvoreno učestvuje u in-stalaciji kapitalizma i pratećih logika, pozicije koje zauzimaju nešto druk-čiji ideološki diskursi nisu tako jednoznačne. Iz perspektive liberalno-de-mokratske scene, koja se samopozicionira kao socijalna demokracija i predstavlja kao ljevica, kapitalizam se kao širi sistem moći ne dovodi u pitanje. Primarni diskurs ove političke grupacije gradi se na temelju zahtjeva za raznim, često identitetski baziranim, slobodama i jednakostima dok uopće ne adresira sistemske procese proizvodnje i distribucije resursa. Uglavnom je baziran na krajnje apologetskom tumačenju liberalne demo-kracije kao najnaprednijeg izdanka prosvjetiteljskih narativa, koje se pak tumači kao potpuno odvojene od imperijalne i reakcionarne historije Prvog svijeta i kapitalizma općenito. Drugi krugovi ljevice svjesno su suočeni sa kapitalističkim strukturama, ali sa snažnim naglaskom na analizi neolibe-ralnog aspekta kapitalizma, što dominantni mod organizacije proizvodnje i ideologije, neoliberalizam, nerijetko izjednačava s kapitalizmom uopće. Što se tiče odnosa spram demokracije, iako na ovoj sceni postoji kritički odmak od liberalno prefiksirane demokracije, demokracija se u širem smi-slu interpretira kao važna potencija organizacije anti-kapitalističke borbe. Svojevrsni demokratski fatalizam koji ova scena nerijetko projicira — a koji se često očituje i u glorifikaciji koncepta direktne i/ili socijalističke demokracije — zamišlja anti-kapitalistički ili socijalistički poredak, ne kao drukčiji sistem moći, nego kao polu-populističko uređenje koje poči-va na pretpostavci o mnoštvu1 kao inherentno racionalnoj formaciji.

I ovu analizu očigledno treba dopuniti. Zasluga je dekolonijalne teorije što je, upravo analizom procesa modernizacije kolonijalizma, osvijetlila reprodukciju odnosa kolonijalnosti koji opstaju, uprkos prividnom oslo-bođenju, kao odnosi eksploatacije, geopolitičke dominacije, ali i ideo-loške hegemonije u polju samoreprezentiranja i reprezentiranja svijeta dekoloniziranih populacija. Analiza fokusirana u potpunosti na neolibe-ralne forme kapitalizma zanemaruje rasnu, tj. na rasizmu baziranu, hije-rarhijsku i kolonijalnu strukturu kapitalizma kao njegovu opću značajku. To onemogućava analizu kapitalizma kao imperijalističkog sistema moć jer je ograničava na ekonomske tj. produkcijske logike. Analiza koja izo-stavlja rasno uvjetovanu hijerarhijsku organizaciju kapitalizma, zapravo proizvodi urbanu, polu-buržoasku mikro-hijerarhiju koja se iscrpljuje pokušajima organizacije demokratskog mnoštva. Ono se u konačnici, kao hipsterizirana ljevica i/ili kao politizirani hipsterizam, pojavljuje u formi borbe koja služi sama sebi dok nereflektiran odnos spram demo-kracije u konačnici doprinosi legitimizaciji kapitalističke demokracije.2 Stoga, analiza koja smjera ponuditi obuhvatniji pogled na instalaciju i reprodukciju kapitalizma na prostorima bivše Jugoslavije, mora integri-rati i analizu rasnih pretpostavki ideoloških struktura kapitalizma koje proizvode subjekte kapitalizma i osvijetliti veze rečenih pretpostavki sa produkcijskim i reprodukcijskim procesom kapitala. Ovaj tekst upravo zato nastoji dopuniti i dodatno orijentirati analizu kapitalizma na perife-riji Prvog svijeta i to je fokus naredna dva dijela. Na kraju, kako bismo naznačili drugu vrstu subjektiviteta, onog ne-kolonijaliziranog, kratko ćemo prodiskutirati jedan po svemu neobičan slučaj ukazanja socreali-stičkog usred postmodernog. Fokus je ovdje na funkcijama suvremene umjetnosti u procesu ideološke i subjektivne normalizacije kapitalizma kao, navodno, jedinog i posljednjeg društvenog horizonta.

KAPITALISTIČKA MODERNOST, KOLONIJALNOST I DRUGE MODERNOSTI

Provokativna teza Francisa Fukuyame3 koja je historiju proglasila “završenom,” amblematičan je intelektualni argument u korist reprezenta-cije kapitalističkog poretka kao vrhunca historije i univerzalizacije ove modernosti kao navodno ideološki neutralnog i nesubjektivnog formata društvenog razvoja. Ako se ustvrdi da je retorika bazirana na globalnom “širenju civilizacije” u doba politički eksplicitnog europskog kolonijaliz-ma bila taj humanistički narativ ranog kapitalizma koji je fundamentalno utjecao na kasniji razvoj modernosti, onda se također može primjetiti da su demokracija, ali i modernost koju nosi, specifične ideološke retorike koje racionaliziraju današnji globalni kapitalizam. Naime, u suvreme-nom se kapitalizmu modernost, ali i slobodnotržišna ekonomija, od stra-ne Prvog svijeta kapitala kao geopolitičkog i idejnog centra globalnog kapitalizma, predstavljaju kao ideološki i rasno neutralni konglomerati odnosa koji navodno svim društvenim i subjektivnim akterima omo-gućavaju razvoj na istim temeljima. Stoga, u suvremenom kapitalizmu vladajuće političke snage bilo fašističkih, neoliberalnih ili “tržišno osvje-štenih” socijaldemokratskih opcija kapitalističku ekonomiju, ali i moder-nost legitimiziranu demokratskim institucijama, otvoreno glorificiraju i interpretiraju kao savršeno optimalni oblik organizacije suvremenog po-retka. Kako navodi marksistički teoretičar Samir Amin:

Razvoj generalnog tržišta (što je više moguće deregulira-nog) i demokracije su zamišljeni kao komplementarni jedni drugom. Pitanje konflikta između društvenih interesa koji su iskazani kroz tržište i društvenih interesa koji daju značenje i koji se vežu za političku demokraciju, nisu čak ni osvjetljena. Ekonomija i politika ne formiraju dvije dimenzije društvene stvarnosti, svaku sa svojom autonomijom, operirajući u dija-lektičkom odnosu; kapitalistička ekonomija zapravo upravlja politikom čiji kreativni potencijal ujedno i eliminira.4

Unutar ovakvog sociopolitičkog settinga, demokracija kao sistem le-gitimizacije volje većine ne legitimizira nikakvu volju, zahtjeve ili že-lje koji su nastali separatno od volje diskursa moći, nego legitimira one oblike volje, one zahtjeve i želje koji su već, od moći, proizvedeni kao navodna volja većine ili društva općenito. Zbog toga, forma u kojoj se demokracija i slobodnotržišna ekonomija primjenjuju, tek je najpogod-niji zastor iza kojeg se, na temelju specifičnih hijerarhija, reproducira dominacija. Drugim riječima, neoliberalni zaokret još od 1970-ih repre-zentira ekonomiju kao domenu posebne racionalnosti potpuno odvojene od djelovanja političke i ideološke moći koja se pak reprezentira kao regulirana demokracijom. Ova krucijalna dimenzija reprezentacije ispo-stavlja se kao hegemona u kontekstu transformacije proizvodnih odnosa iz fordističke (na serijskoj traci i u tvornici koncentrirane eksploatacije) u postfordističku proizvodnu paradigmu (decentralizirani model eksplo-atacije koji cijelo društvo pretvara u tvornicu). Iako je transformacija ka-pitalističke ekonomije iz teritorijalizirane u deteritorijaliziranu zaživjela prvenstveno u Prvom svijetu kapitala, i desnica i demokratsko-lijeve pozicije (i globalno i u regionu), interpretiraju je kao prije svega kao ekonomski uvjetovanu tj. kao proces kojim je suvremeni, postmoderni kapitalizam oblikovan u deteritorijalizirani imperij koji je navodno bez rasne, kolonijalne i epistemološke hijerarhije i koji sve navodno eksplo-atira isto i na istim temeljima.

Historijski gledano, proces univerzalizacije ove partikularne vizije or-ganizacije ljudskog progresa u doba politički eksplicitnog kolonijalizma najprije se reprezentira kao oblik “racionalnog spašavanja” nebijelaca i neuropljanja od “ralja iracionalnosti i prirode”. U 19. stoljeću distribuira se kroz različite “civilizacijske narative,” nakon čega počinje poprimati svoju modernu formu i postupno se skopčava sa demokratskim narativi-ma 20. stoljeća. Nekad politički i institucionalno eksplicitna kolonizacija, poprima nove, modernizirane, oblike. Ovdje bivše imperijalne gospoda-re nadopunjuje vojska birokrata, službenika i menadžera međunarodnih korporacija i javno-privatnih partnerstava i uspostavlja se odnos gigant-ske nejednakosti koji je sada lišen i minimuma imperijalne odgovornosti što nerijetko omogućava i supereksplotaciju. Dekolonizacijski procesi u zemljama Trećeg svijeta iz druge polovine 20. stoljeća se ispostavlja-ju kao nezavršeni i nedovoljni, što ukazuje i na to da je kolonijalizam “evoluirao” i poprimio oblik “kolonijalnosti” koje, sociolog i dekoloni-jalni teoretičar Anibal Quijano, ujedno i autor ovog termina, tumači kao: “Opći oblik dominacije u svijetu danas, nakon što je kolonijalizam kao eksplicitni politički poredak uništen.”5

Kolonijalnost stoga nije novi, nego stari kolonijalizam u suvremenom izdanju u kojemu modernost i kapitalistički oblik ekonomske racionalno-sti nisu nikakav neutralni format ljudskog progresa. Štoviše, kolonijalni i rasni odnos dominacije, konstitutivan suvremenom kapitalizmu, i kao ekonomskom konglomeratu i kao imperiju, producira samu modernost i njene specifične oblike. Kako navodi dekolonijalni teoretičar Santiago Castro-Gómez “[…] Imperij ne završava kolonijalnost, nego donosi po-stmodernu reorganizaciju kolonijalnosti.”6 Reorganizirani kapitalizam i dalje eksploatira diferencijalno i proizvodi društvenu diferencijaciju na temelju rase, ali u môdu predstavljanja iz kojeg je ova operacija isključe-na. Ova logika, u širem kontekstu govoreći, potiskuje klasno prefiksiran društveni konflikt u ime etnički i religijski prefiksiranih sukoba kojima se prikriva imperijalni i kolonijalni background suvremenih konflikta. Ista logika racionalizira i ekstremni disbalans u akumulaciji bogatstva u rukama onih koji se proglašavaju više kompatibilnim s progresivnim vrijednostima i više civiliziranim.

Interesantno je iz ove perspektive kratko osmotriti historiju bivše Ju-goslavije. Ovaj prostor u 19. i u prvom dijelu 20. stoljeća prestaje biti direktna zona utjecaja tadašnjih imperija. Ondašnja društva su definirana prije svega kao etnocentrične i konfesionale nacionalne konstelacije sa rigidnim, patrijarhalnim, i živim feudalnim društvenim hijerarhijama. Na Zapadu, novi je poredak modernosti u punom zamahu i očvršćava-ju njegove suvremene forme na temelju penetracije urbane buržoazije u postmonarhističke hijerarhije vladanja, putem adopcije niza prosvjeti-teljskih logika, kroz nacionalno organiziranje države, te putem ubrzane liberalizacije društva. S druge strane, (jugo)istok Europe, uključujući i prostor Jugoslavije, ovu modernost je iskusio tek parcijalno i skoro pa is-ključivo na temelju apsorpcije onih dimenzija kapitalističke modernosti za koje je Prvom svijetu bilo u interesu da penetriraju u periferiju.

S druge strana, burno 20. stoljeće, kraj starih carstava, ratovi i socijalistička alternativa ograničili su proces instalacije materijalnih i ideološ-kih formi kapitalističke modernosti u jugoistočnoj Europi. Stoga, proces instalacije u pravnom smislu započinje tek na samom kraju 20. stoljeća i očituje se kroz (re)organizaciju cijelog spektra političkih i financijskih institucija kojima je cilj primjena pravila, uzusa i principa koji će za-govarati, provoditi i štititi interese kapitalističkog imperija. Strukturna implementacija reorganizacije izvedena je kroz povezane procese poput privatizacije, koordinirane deindustrijalizacije, protežiranja slobodnog tržišta, deregulacije i derogiranja prerogativa države u kontroli cirkula-cije kapitala, kao i kroz niz drugih prilagodbi poretku slobodnog tržišta. Iako se tvrdi kako je osnovna svrha ovih institucija inauguracija i učvr-šćivanje tzv. demokratskog poretka kao navodnog političkog oslobođe-nja, iz naznačene kritičke perspektive postupci i restrukturiranje institu-cija o kojima je riječ nisu ništa drugo nego ekstenzije kapitalizma kao kolonijalnog odnosa dominacije koje se brinu da (polu)periferija ostane (polu)periferija. Ovo demonstrira i analiza ideološkog aspekta tzv. tranzicije koji, među subjektima tranzicije, karakterizira manjak ideoloških diferencijacija i relativno glatko usvajanje postideološke agende Prvog svijeta. U diskursu tranzicije, kapitalizam je predstavljen kao oblik fi-nalnog raskida sa svim ideologijama koje su, kako današnji ideološki narativ navodi, sprječavale demokratski i ekonomski razvoj (jugo)istoka Europe.

Sastavni dio ovog procesa je provedba historijskog revizionizma, tj. brisanje nasljeđa i pamćenja socijalističke modernosti, druge verzije modernosti, u kojoj logika kapitala nije igrala presudnu ulogu u matrici tumačenja i proizvodnje sociopolitičkog poretka. Ovo je jezgra procesa reispisivanja historije koji se provodi zadnjih 25 godina u bivšoj Jugo-slaviji.7 Istovremeno, važno je istaći, revizionističko brisanje nasljeđa socijalističke modernosti nije proces koji jednostavno proizvodi “rupu” u historijskom vremenu, nego se radi o preciznom, selektivnom i ideo-loškom procesu koji difamira socijalističku prošlost dok ujedno glorifi-cira predsocijalističku, s naglaskom na predmodernu, prošlost regiona. Naravno, regionalno, oblici revizionističkog tretmana prošlosti variraju od države do države, a uzrok su po svemu sudeći varijacije etničkih pre-ferenci koje pak diktiraju forme autokolonijalne konstitucije tj. “odabi-ra” geopolitičke formacije kojoj se specifična etnija priklanja.

U slučaju Bosne i Hercegovine odbacivanje socijalističke modernosti zajedničko je svim dominantnim nacionalnim formacijama, a očituje se kao niz povezanih procesa; ne samo u odbacivanju jednog ideološkog projekta i njegovih strukturnih principa, nego i u političkoj i ideološkoj.7 Naravno, ni socijalistički poredak nije lišen eksplicitnog revidiranja historije. Međutim treba primjetiti da je ovaj poredak ovaj revizionistički intervencionizam provodio, ne u ime logike kapitala, rasističkih logika koje racionaliziraju globalnu nejednakost ili u ime ekonomije ili “postideološkog” sistema, nego u ime političke-ideologije, države i društva — uz sve prateće diskrepancije, inkonzistencije i prilagođavanja interesima specifičnih struktura moći i/ili specifičnih establishmenta unutar šireg poretka.

legitimizaciji praktično već realizirane totalne društvene reorganizacije u formi hibridne feudalne organizacije. Feudalni arhaizam u kojemu se ze-mlja i društvo nalaze, dominantni javni imaginarij u BiH uglavnom vidi kao nedostatak primjene “punog kapitalizma”, iako je istina potpuno su-protna. Upravo u efektu refeudalizacije treba locirati efekt primjene pu-nog kapitalizma na periferiji Prvog svijeta i s njime povezanih operacija kolonizacije. Rezultat ovoga je (perpetualni) kolaps države kao agenta društva na institucionalnoj razini, ali i kolaps većine javnih, političkih i ideoloških diskursa na razinu na kojoj je artikulacija socijalno-političkog i samog diskursa svedena na animalističko-egzistencijalističku demon-straciju nagona. Paralelno se i sam govor i mikro-društvene interakcije svode na razinu razmjene poluverbaliziranih projekcija preferenci, afini-teta i identiteta. Interakcija desno-populističkih arhaizama i neoliberal-nih, tržišno senzibiliziranih, diskursa za ishod ima toksičnu kombinaciju reakcionarnog populizma i slobodnotržišnih diskursa te kontinuiranu reprodukciju terena društvenog konflikta kao konflikta između etnija i religijskih identiteta. Ove diskurzivne formacije služe kao čuvari privile-gija ostvarenih u međunacionalnim, religijskim i kontrarevolucionarnim ratovima koji su omogućili akumulaciju kapitala u rukama novih, “pos-tmodernih feudalnih” vladajućih klasa. Iako po sadržaju krajnje reakci-onarna, ova se kombinacija temelji na usvajanju horizonta kapitalističke modernosti kao jedine moguće modernosti. Iz ovoga ishoduje i zajednič-ki fatalistički antagonizam naspram socijalističke prošlosti koja se iz ove perspektive tumači kao intervencija koja je subvertirala direktan razvoj predmodernosti u kapitalističku modernost. Toksična kombinacija ovdje skicirana, u stvari je hibridni spoj predmodernih oblika reprezentacije društva i kapitalističke modernosti koji su u temelju tzv. moderne države i globalnog kapitalizma kao specifičnog oblika državnosti. Slične konfi-guracije pronalazimo širom globalne periferije.

SUBJEKTIVIZACIJA PERIFERIJE I NEKROPOLITIKA

Centralni dio procesa proliferacije ideoloških formi kojima se vrši legi-timizacija instaliranja kapitalizma je proizvodnja specifične autokoloni-jalizirane subjektivnosti. Subjektivizacija, kao filozofski koncept koji je inaugurirao Michel Foucault, označava proces konstruiranja subjektivi-teta od individualiteta, a realizira se kao djelovanje složenih ideoloških, političkih i disciplinskih predstava i postupaka. U kontekstu „tranzicije“ subjektivizacija ima dvostruku ulogu i istovremeno je proces proizvod-nje tzv. “tranzicijskog” ili perifernog” subjektiviteta i proces rasnog i kolonijalnog smještanja (polu)perifernog subjektiviteta u globalno kapi-talističku hijerarhiju eksploatacije. I sam koncept Istočne Europe, koji je od pada Zida, pa do kraja prvog desetljeća novog milenija, saturirao peri-ferni odnos ove formacije naspram Prvog svijeta, je proglašen “bivšim,” što ne samo da perfidno maskira postojanje kolonijalne distance, nego i briše kolonijalno porijeklo samog Prvog svijeta. Kako filozofkinja i teo-retičarka Marina Gržinić primjećuje: “U slučaju Istočne Europe, ‘bivša’ (Istočna op.a.) Europa predstavlja navodni kraj evakuacije, ekspropri-jacije i apstrakcije koju nameće Zapad, a na što primjer proslave 20. godišnjice pada Zida pod sloganom ‘Dođite, dođite u zemlju bez granica’ (a dodat ću i bez memorije), predstavlja.”8 Upravo u ovoj dememorijali-zaciji treba locirati centralnu operaciju subjektivizacije periferije. Kako Gržinić nastavlja: „Dok je Istok sve više i više isključen iz materijalnosti svoje historije, znanja, memorije itd. Zapad samo performira isto isklju-čenje u svom slučaju. Zapad se samo poigrava špekulativnim formatom samo sebe; Zapad želi da mislimo da su korijeni njegove moći i kapitala fikcijski!“9

Prvi svijet kapitala se Istoku predstavlja kao formacija moći koja je na-vodno i sama bila izložena kolonijalizmu i čiji je razvoj navodno izbrisao sve demarkacijske linije i privilegije ostvarene tokom stoljeća kolonijal-ne pljačke te koja navodno prihvaća sviju bez obzira na rasu, religiju, itd. Uprkos očiglednoj mistifikaciji – posebno u svjetlu recentnog egzodusa populacija sa Bliskog Istoka kada postaje očigledno da su granice Eu-rope ponovno uspostavljene u novoj čvrstoći – bivši Istok, uključujući i region bivše Jugoslavije, ovakvu reprezentacijsku gestu institucionalno, ideološki i epistemološki, gotovo bez ostatka prihvaća. U ovom prihva-tanju treba vidjeti osnovu šireg procesa (auto)kolonizacije regiona kao nepriznatog okvira restrukturiranja društava gurnutih u tranziciju. Kako Chicano autor i istraživač, Alfred Arteaga, navodi: “Autokolonijalizam, u svom ekstremu, zahtjeva od drugog prihvaćanje hegemonog diskursa u onoj mjeri u kojoj kolonizator dopušta i u onoj mjeri u kojoj je kolo-nizirani sposoban da ga anticipira i da mu se prilagodi.”10 Nametanje, uspostava i normalizacija matrica subjektivizacije društva i države na temelju etničkih i religijskih identiteta, uz zdušnu podršku Prvog svijeta i entuzijastičnu predanost lokalnih aktera, osnovni su elementi ovog pro-cesa koji se artikulira kroz postupke dehistorizacije usmjerene na odba-civanje onih dimenzija socijalističke modernosti baziranih na drukčijim konceptima i konfiguracijama suvereniteta i društvene subjektivizacije. Odbacivanje ovog nasljeđa ispostavljeno je kao ideološki imperativ koji je stajao iza procesa postsocijalističke rekonfiguracije i koji nastavlja sta-jati kao temelj na kojem je proces (auto)kolonizacije mogao da poprimi svoje današnje oblike. Kako Arteaga napominje: “Drugi asimilira i dis-kurs i odnose koje diskurs sistematizira te u onoj mjeri u kojoj diskurs tlači, autokolonizirani sebe derogira iznutra.”11 U slučaju bivše Jugosla-vije, odbacivanje socijalističke modernosti korespondira upravo sa registrom zahtjeva za anticipiranjem “potrebe” za brisanjem onih aspekata političke i ideološke prošlosti koje nisu sinkronizirane sa zahtjevima ka-pitalističke modernosti. Sve to ne znači da je nostalgična reminiscencija socijalističke prošlosti oblik kritike kapitalizma. Naprotiv, upravo je ne-oliberalizam taj koji kooptira socijalizam tretiran kroz nostalgičnu opti-ku. Rehistorizacija socijalizma mora stoga biti komponenta organizacije otpora kapitalizmu i imperijalizmu danas, a u smislu integracije socijali-stičke, ali i esencijalne anti-kolonijalne dimenzije, u konstruiranju novih oblika sociopolitičkog poretka. Bez ove dimenzije, reinterpretacija soci-jalističke ere ne postaje oblik proizvodnje budućnosti, nego “progresivno gledanje u prošlost”, koje je, u principu, autokolonijalno.

Asimilacija autokolonijalnog diskursa očituje se u adopciji i norma-lizaciji cijelog spektra prokapitalističkih i neoliberalnih retoričkih for-mi i praksi. Ovo usvajanje konstituira monologan i reduciran reflektivni okvir koji subvertira kritičku artikulaciju dominantnih oblika modernosti u kojemu Prvi svijet i dalje, ako ne u potpunosti ekonomski, onda epi-stemološki, zadržava centralnu poziciju. Kako Arteaga napominje: “U nastojanju da se uskladi s monologom moći, drugi se harmonizira s istim i potiskuje bilo kakve oblike diferencijacije (sebe u odnosu na gospoda-ra, op.a.) Autokolonijalizam stoga obeshrabruje dijalog. Autokolonija-lizam je monologan.”12 Iz ove perspektive, isključivanje socijalističke modernosti oblik je brisanja historije političkog i ideološkog integriteta i omoćavanja (koje je Jugoslavija doživjela u periodu socijalističke mo-dernosti), što praktički konstituira proces “derogiranja iznutra.”

Efekti ovog procesa su takvi da je diskurs autokoloniziranih postao to-liko monologan da je uopće prestao biti diskurs u bilo kojem značajnom smislu. Iako nikako nije postao potpuno nijem, u svom se neprestanommponavljanju istog, ispostavlja kao artikulacijsko ništavilo. Ovo je naj-jasnije vidljivo na ravni retoričkih matrica iz domena dnevne politike koje se razlikuju samo na skali glasnoće, što pak ovisi o količini finan-cijskih sredstava investiranih u razne oblike PR-a i „spin“ mašineriju. Kakofonija koja karakterizira ovaj prostor diskursa praktički maskira apsolutnu političko-ideološku prazninu i upravo u ovakvoj konfiguraciji omogućava ideološku hegemoniju autokolonijalnosti. Autokolonijalna samoderogacija u bivšoj Jugoslaviji stoga operira u obliku epistemološ-kog normativa na temelju kojeg se populacija samo-konceptualizira kao politički i kulturološki potentna u onoj mjeri u kojoj se (re)inventira kao nebitna, mizerna konstelacija etničkih grupacija na rubu kapitalističke modernosti.

Iz ove perspektive, države nasljednice Jugoslavije otkrivaju se kao ko-lonizirane feudalne formacije. Na vlasti su nacionalističke i neoliberalne elite koje u političkom i ideološkom smislu operiraju u prije svega reak-cionarno-populističkom ključu. U kolonijalnoj geometriji moći u kojoj se zatiču, „modernistički uspjeh” svakog partikularnog entiteta ovisi od „odgovarajuće“ etničko-religijske konfiguracije, a onda i od sklonosti prepuštanja resursa “slobodnom tržištu”, tj. specifičnim akterima koloni-zacije. Istovremeno, percepcija je velike većine eksploatiranih utemelje-na na predstavi autokolonijalizma, epistemološki i ideološki, kao oblika nade jer obećava dolazak “pravog” kapitalizma i jer organizira egzisten-ciju kroz prakse prilagođavanja i reakcionarizmu i neoliberalnom soci-jalnom darvinizmu. Upravo je u tom smislu autokolonijalizam na djelu u bivšoj Jugoslaviji konstitutivan i cijeloj postsocijalističkoj geografi-ji. Ovim su procesom omogućeni prezervacija privilegija i bogatstva, u principu akumuliranog kroz procese vezane za tranziciju u kapitalizam i održanje kapitalističkih hijerarhija eksploatacije. Njima je uvjetovana prezervacija odnosno akvizicija „modernog statusa“ te nesmetana dominacija kolonijalnog gospodara, tj. njegovih epistemoloških normativa. Na primjeru regiona bivše Jugoslavije vrlo dobro vidimo da kapitali-zam u perifernoj situaciji, uprkos navodnom nekolonijalnom statusu i modernizacijskom otvaranju slobodama tržišta, proizvodi subjektivitet definiran prije svega u etno-religijsko-rasnom ključu. Ova logika Prvom svijetu omogućuje da, kroz monopol na definiranje modernosti, društvo definirano kao etniju pozicionira na rasnoj skali kao nižu, potrošniju i inherentno manje modernu od privilegiranih, bijelih etnija Prvog svijeta.

Također, i da “spašavanje” iz etničkog kolektivizma uvjetuje individu-alnim pristankom na neoliberalne matrice emancipacije i, esencijalno, na tumačenje kapitalističke modernosti kao “skice” razvoja i preduvjeta postojanja racionalnosti.

Neoliberalni narativi i prakse stoga služe kao dopuna autokolonizacij-skoj logici subjektivizacije i operiraju primarno kao ideološki formati impozicije indvidualno-centričnih logika. One subvertiraju potencijalno politički karakter kolektiva i društva u ime adopcije i implementacije tzv. slobodnotržišne logike čiji osnovni aksiom kaže da se rješenja za sve društvene i egzistencijalne probleme, zapravo nalaze u domeni in-dividue, ne sociopolitičkog poretka. Neoliberalna logika implicira da svi mogu biti “slobodni”, a subjektivitet tretira kao svojevrsni “fluidni” identitet koji može biti “što god želi”, koji je “slobodan” izgraditi se, emancipirati se i profilirati se kao bilo što13 i kojemu je “sve otvoreno” i sve što treba uraditi je, mantra kaže, “iskoristiti svoj kreativni potenci-jal.” Opisana opscena logika rezervirana je primarno za subjektivitete iz Prvog svijeta, iako se ista kontinuirano nameće (auto)kolonijalnom su-bjektivitetu koji mogućnost “kreativne” emancipacije prihvaća kao oblik mogućnosti koja konstantno dolazi, ali nikad ne stiže.

13 Kao primjer, opus David Bowie-a i njegovo konstantno procesuiranje identiteta u direktnoj je korelaciju sa ovim procesom, ali i predstavlja svojevrsni epitom “fluidnosti” identiteta koji je neoliberalizam 1960-ih ispostavio u društvenu, ali i ideološku normu. Kada se ova fluidnost prevede u registar ideologije, sâm koncept mogućnosti “promjene” ostaje lociran samo u domeni subjektiviteta, dok sociopolitički sistem ostaje nereflektiran, nekritiziran i neantagoniziran.

Oba opisana vektora subjektivizacije, autokolonijalni i neoliberalni, dio su općeg procesa posvemašnje komodifikacije, prirode, kulture i ko-gnicije. Razvijene oblike ovog procesa u Prvom svijetu vidimo u forma-ma tzv. postfordističke ekonomije tj. u domenima “ekonomije pažnje,” mobilizacije pogleda i konsolidacije režima vizualnosti14 kao instrume-nata aplikacije moći. U pomaku ka ovim oblicima aplikacije moći treba vidjeti i pomak u načinima proizvodnje vrijednosti i viškova. Kako pri-mjećuje slovenska teoretičarka Jovita Pristovšek: “Ako je vrijednost u doba Fordizma, kreirana u polju društvene reprodukcije, u postfordizmu, ona se kreira kroz devaluaciju [de-valorization] društvenog.”15 Drugim riječima, proizvodnja vrijednosti i devastacija društva danas se sve više nalaze se u direktno proporcionalnom odnosu. Iza takve proporcionalno-sti zapravo stoji kolonijalna logika koja zahtjeva, ne samo smrt društva kao političke kategorije, nego i smrt subjektivizacije kao procesa proi-zvodnje subjektiviteta koji nadilazi etničko/rasno/biološko ili komodifi-kabilno tijelo. Komodifikacija društvenog kao nacionalnog ili etničkog tijela koja prati procese kapitalističke demokratizacije regiona doživlja-va grotesknu evoluciju u „kasnoj tranziciji” u kojoj neoliberalni indivi-dualni-centrizam tijelo radikalno individualizira i svodi na razmjensku jedinicu podređenu tzv. interesima tržišta. Kako argumentira Pristovšek:

Tijelo postaje razmjenski financijski instrument (valuta) ili derivativ financijskog instrumentarija koji služi lakšem trgo-vanju u doba financijskog kapitalizma i čija vrijednost ovisi o špekulativnoj proizvodnji vrijednosti. Ono što je zastrašujuće je ponavljanje obrasca imanentnog merkantilskom kapitaliz-mu – trgovanju tijelima. Ako jedina stvar koju ovaj sistem kreira ima oblik tijela koja se broje (zaduženih tijela, tijela podvrgnutih dugu) onda je jasno da ista tijela ostaju/postaju vjerna svom gospodaru.16

Ovako individualizirana tijela služe kako bi reafimirala ideologem prema kojem je subjektivizacija proces, određen prije svega slobodom individua i, što je ključno, djelatan bez ikakvog interveniranja režima u kongitivnu nutrinu i materijalnu poziciju koje tijelo zauzima u geometriji moći. Istovremeno, kolonijalna dimenzija kapitalističke matrice subjek-tivizacije, subjektivitet proizvodi kao razmjensko tijelo čija se tržišna vrijednost utvrđuje tek nakon što se ukalkuliraju sve rasističke, kulturne i identitetske matrice.17 Politika moći utemeljena na ovim tehnologijama i epistemološkim principima zapravo čini ono što kamerunski teoretičar Achille Mbembe naziva „nekropolitika.“ Po Mbembeu: “ […] nekropoli-tika i nekromoć predstavljaju niz načina na koji je sila primjenjena s ci-ljem maksimalne destrukcije ljudi i kreacije svjetova-smrti, novih i spe-cifičnih oblika društvene egzistencije u kojima je cijelim populacijama nametnut status živih mrtvaca.”18 Regulacija smrti se stoga, u kontekstu opscenog sadržaja suvremenih oblika politike, može vidjeti, ne kao inci-dentna kategorija, nego kao cilj ove politike i model društvenog razliko-vanja koji uvodi razliku između manje i više potrošnih koji se eliminiraju ili svode na status živih mrtvaca.

Primjena logike nekropolitike na kolonijalizirane prostore, ali i kao oblik modeliranja života u koloniziranim prostorima, ima niz značajnih posljedica. Kako bi – Prvom svijetu specifično i socijalno-darvinističkoj epistemološkoj matrici kapitalističke modernosti općenito – dokazala svoj modernistički potencijal, periferija je prisiljena (a često se i puna entuzijazma sama angažira) reproducirati diskurs rasne diferencijacije i difamirati one subjektivitete koje Prvi svijet tretira kao inferiorne, a ka-kvim se, općenito govoreći, u lokalnom kontekstu ukazuju skoro svi oni isključeni iz pljačkaško-nacionalističkih matrica emancipacije. Akteri geografski i/ili geopolitički udaljeniji od centra – u europskom kontekstu od Zapadne Europe – sami sebe (a u skladu i s prethodno pomenutom Arteaginom anticipacijom želja gospodara) subjektiviziraju u striktno perifernim terminima. Morbidni karakter ovog procesa vidljiv je iz viš-ka difamacije populacija iz Trećeg svijeta koji se pojavljuje upravo u istočnoj Europi. Često upravo sa ovih pozicija dolaze “prozivke” zbog “liberalne izdaje” nekog “autentičnog,” rasno-religijski kontekstualizira-nog “identiteta Europe” što je logika na koju se periferni akteri pozivaju kada komentiraju smisao koncepcije “Europe više brzina” – koja je, valja napomenuti, uvijek inherentno i bila sadržana u političkoj epistemologiji kapitalističkih transnacionalnih projekata. Rast fašistoidnih, desno-po-pulističkih, ali i općenito reakcionarnih diskursa nije stoga nikakav atak na imperijalnu, kolonijalnu i/ili rasnu prirodu kapitalizma. Upravo su-protno, radi se radikalnijem i ideološki eksplicitnijem nastavku neolibe-ralnog diskursa Prvog svijeta, ali i kapitalizma kao kolonijalnog odnosa dominacije čije se lokalne varijacije baziraju na imperativu održanja bo-gatstva akumuliranog u rukama novih vladajućih klasa koje rasističke interpretacije stvarnosti reprezentiraju kao uvjet održanja na ovim teme-ljima profiliranog suvereniteta i subjektiviteta.

IDEOLOGIJA SOCREALIZMA KAO INSTRUMENT DEMASKIRANJA IDEOLOGIJE

Ovdje se vraćamo predstavi “postideološkog” karaktera suvremene sociopolitičke stvarnosti u regionu bivše Jugoslavije. Navodna “postideologija” je na koncu ideološki totalizirajuća, a što se demonstrira u obli-ku nemogućnosti konstitucije i zamišljanja drukčijih političkih odnosa i ideoloških normativa. Zbog toga, pojavljivanje nekog, čak i “bivšeg” otvoreno ideološkog diskursa, zapravo doprinosi potrazi za mjestima i referencama političke i ideološke kontra-konstitucije čija ja artikulacija potrebna i u umjetnosti i u znanosti i u politici. U tom smislu, pažnju ćemo na kraju kratko zadržati na jednom naizgled marginalnom sluča-ju čija pažljiva analiza kao da nudi mogućnost i dekodiranja trenutnog historijskog momentuma kao ideološki homogenog, ali i upute o smjeru formacije otpora na bazi politizacije umjetnosti. Krajem 2016. godine, Historijski muzej BiH pokrenuo je projekt Restauracija u toku koji pred-stavlja početak šireg projekta pod imenom “Zbirka po zbirka”, kojemu je cilj preuređenje i modernizacija depoa Historijskog muzeja Bosne i Hercegovine čiju umjetničku zbirku čini oko 2.500 djela bosanskoher-cegovačkih slikara. Prvu fazu projekta Restauracija u toku čini restaura-cija portreta Narodnih heroja. Pojavljivanje ovih portreta danas se čini potpunim anakronizmom zato što konceptualno pripadaju socijalistič-kom realizmu kao umjetničkom pokretu s početka 20. stoljeća, ali i zbog eksplicitnog slavljenja jedne anti-buržoaske i kolektivističke ideologije kroz slavljenje individualne figure revolucionara. Što se kratke historije socrealizma u poslijeratnoj Jugoslaviji tiče, važno je istaći jednu poseb-nu dimenziju koja upućuje na temelje kontra-konstitucije. Prema srpskoj historičarki umjetnosti, Lidiji Merenik:

Sa stanovišta morfologije, postoji rigidna afirmacija pojma “figure” (tela) i njene predstave koja je na granici idealizacije. AkhRR-ov19 idiom “herojski idealizam” kao da najbolje od-govara ovom neobičnom spoju idealizacije “realizma” figure, ostavljajući tako dvosmislenim pojam ‘dokumentarnog’20

Dvosmisleni dokumentaristički aspekt jugoslavenskog socrealizma na koji Merenik upućuje, vidljiv je i u slučaju Portreta. Dokumentaristička obrada Socijalističke revolucije kao jezgre socijalističkog realizma, ali i kao jezgre socijalističke modernosti općenito, u današnje vrijeme repre-zentira istovremeno i herojski individualizam, ali eksponira i operacije struktura moći i ideologije uključene u kreiranje paradigmatskih oblika umjetnosti, pa tako i u proizvodnji subjektiviteta uopće. Vrijedno je ovo utemeljenje umjetničke funkcije suprotstaviti paradigmatskim karakteri-stikama suvremene umjetnosti. Po prominentnom američkom teoretičaru kulture Fredricu Jamesonu, jedna od ključnih značajki koja je dovela do postmodernizma u umjetnosti je njegova veza sa sferom proizvodnje razmjenske vrijednosti. Po Jamesonu:

Ono što se dogodilo je to da je estetska produkcija postala integrirana u opću robnu proizvodnju; frenetična ekonomska potreba za produkcijom svježih valova novijih i novijih pro-izvoda (od odjeće do aviona) u sve češćim intervalima danas označava esencijalnu strukturnu funkciju i poziciju estetske inovacije i eksperimentacije. Ovakve ekonomske potrebe kon-zekventno nalaze priznanje u raznim oblicima institucionalne podrške novoj umjetnosti, od fondacija i grantova do muzeja i drugih oblika patronažne brige.21

Postmoderna umjetnost dakle, funkcionira kao oblik robe. Istovremeno se uglavnom promatra kao separirana od potreba kapitalizma kao siste-ma moći. Ona ili ne reflektira svoj robni karakter i sebe kao svojevrsnu ekstenziju potreba režima proizvodnje ili pak potencira oba ova aspekta u smislu cinično intoniranog društvenog komentara koji je, kroz filter šok vrijednosti, i dalje produciran kao intencija ka komodifikaciji.22

Nasuprot ovoj, uglavnom nereflektiranoj, robnoj umjetnosti, umjet-nička konstitucija Portreta pojavljuje se kao iskrivljeno ogledalo koje reflektira iznenađujuću sliku. Potpuna “statičnost”, svojevrsna uniformi-ranost i manifesni manjak “modernog” izričaja Portreta, nasuprot pos-tmodernoj supstituciji za manjak političke radikalnosti ili pak manjak ideološke heterogenosti, prevodi ih u radikalnu umjetničku gestu. U onoj mjeri u kojoj je postmoderna umjetnost određena svojim komodifikacij-skim potencijalom i utrživa do one mjere do koje je apolitična, ona je lišena skoro pa bilo kakvog značenja izvan galerije kao institucije koja proizvodi značenje umjetnosti. Portreti su eksplicitan izraz društvenog i ideološkog smisla umjetnosti koja je nevezana za kustoski spin, potrebe tržišta i elitistički, (proto)buržoaski manirizam involviran u reprezenta-ciju i proizvodnju suvremene umjetnosti. Kapitalističko- modernistička matrica subjektivizacije negira postojanje ideoloških i epistemoloških procesa subjektivizacije, kao procesa pretvorbe individua u ekstenzije moći. Implikacija je da ona oslobađa individualitet od političko-ideološ-kih matrica subjektivizacije, što zapravo i čini, ali u onoj mjeri u kojoj političke i antagonističke matrice subjektivizacije zamjenjuje rasistič-kim, identitetskim i tržišnim matricama subjektivizacije koje funkcio-niraju simultano. Portreti, nasuprot ovoj viziji, eksplicitno slave subjek-tivitet kao povezan s političko-ideološkim poretkom, odnosno kao oblik subjektivnosti i proizvod politike i ideologije, a ne kao zadanu, metapo-litičku, tj. politički nepromjenjivu, kategoriju.

Jasno postavljajući strukturnu povezanost političke ideologije i um-jetnosti kao ekstenzije ideologije, Portreti, ne samo da “socijalističku umjetnost” jasno otkrivaju kao politiziraniju od kapitalističko-buržoa-ske, nego i nude očište odakle se postmoderni, “postideološki” prefiks atačiran buržoaskoj umjetnosti, ali i kapitalističkom sistemu moći, ja-sno eksponira kao maska hegemonije lišene čak i minimuma autokrat-ske elegancije. Izbjegavajući komodifikacijsko i nostalgično ophođenje spram socijalističke prošlosti i podjećajući na to da je ideološki pore-dak inkubator subjektiviteta, vraćanje Portretima aktualizira društvenu i historijsku relevanciju kolektiva i društva kao kontingentno političke, a ne robne, biološke, etničke ili rasne kategorije. Ukazanje socijalističke modernosti danas ukazuje na to da je kontrarevolucija ideološka i episte-mološka jezgra kapitalističke modernosti. Otkriva je upravo kao diskurs moći koji je lišen bilo kakvog političkog integriteta ili vizije koja nadila-zi frivolnu, svakodnevnu politikantsku banalnost i logiku rase, identiteta i profita u dehistoriziranom vremenu. Primjenom nekropolitičke logike na temporalnoj razini izvodi se homogenizacija i potčinjavanje popula-cija diferencijalnom čitanja vremena utvrđenog u jednom hegemonom registru. Pojavljivanje Portreta, viđeno kao gesta, provocira stoga onaj aspekt epistemološkog normativa kapitalističke modernosti koji histori-ju tretira kao završen proces. Restauracija u toku, čitajući historiju kao efekt ideoloških borbi koje nikako nisu završene, zapravo doprinosi vi-talizaciji percepcije historije kao procesa koji može voditi ka drugim, nekapitalističkim političkim vremenima i oblicima uređenja.

Šefik Tatlić

IZVORI                                                                                                                                                      1 Mnoštvo je koncept koji su razvili Antonio Negri i Michael Hardt. Po autorima “Mnoštvo se interno sastoji od
različitosti te tvori multiformni društveni subjekt koji nije utemeljen na identitetu ili uniji (niti indiferencijaciji)
nego na onome što dijeli kao zajedničko.” Negri A, Hardt, M. Multitude. (London: Hamish Hamilton, Penguin
Books, 2005), str. 100.
2 Socijalizam naravno, treba zahtijevati, ali u obliku socijalističke države unutar koje je demokracija svojevrsni
filter sinkronizacije interesa političko-ideološkog diskursa i društva, a ne u obliku podnarativa unutar demokratskog
uređenja čija praktična aplikacija uvijek ovisi o volji sistema moći koji je održava.
3 Cf. Francis Fukuyama. The End of History and the Last Man. (New York: Free Press, 1992).
4Samir Amin. The Liberal Virus – Permanent War and the Americanization of the World. (New York: Monthly
Review Press, 2009.), str. 9.
5 Anibal Quijano, “Coloniality and Modernity/Rationality.” Cultural Studies, 21:2, (2007.), str 170.
6 Santiago Castro-Gómez, “The Missing Chapter of Empire – Postmodern reorganization of coloniality and post-
Fordist capitalism.” Cultural Studies, 21:2, (2007.), str. 435.
7 Naravno, ni socijalistički poredak nije lišen eksplicitnog revidiranja historije. Međutim treba primjetiti da je
ovaj poredak ovaj revizionistički intervencionizam provodio, ne u ime logike kapitala, rasističkih logika koje racionaliziraju globalnu nejednakost ili u ime ekonomije ili “postideološkog” sistema, nego u ime političke-
ideologije, države i društva — uz sve prateće diskrepancije, inkonzistencije i prilagođavanja interesima specifičnih struktura moći i/ili specifičnih establishmenta unutar šireg poretka.
8 Marina Gržinić, “Decoloniality of Time and Space.” Reartikulacija – Artistic-Political-Theoretical-Discursive
Platform, Vol. 10,11,12,13, (Ljubljana, 2010), str.15
9 Ibid.
10 Alfred Arteaga. Chicano Poetics – Heterotexts and Hybridities. (Edinburgh, New York, Melbourne:Cambridge University Press, 1997), str.77.
1111 Ibid.
12Ibid.
1313 Kao primjer, opus David Bowie-a i njegovo konstantno procesuiranje identiteta u direktnoj je korelaciju sa
ovim procesom, ali i predstavlja svojevrsni epitom “fluidnosti” identiteta koji je neoliberalizam 1960-ih ispostavio
u društvenu, ali i ideološku normu. Kada se ova fluidnost prevede u registar ideologije, sâm koncept mogućnosti
“promjene” ostaje lociran samo u domeni subjektiviteta, dok sociopolitički sistem ostaje nereflektiran, nekritiziran
i neantagoniziran.
14 Cf. Jonathan Beller The Cinematic Mode of Production: Attention Economy and the Society of the Spectacle,
(Hanover, London: Dartmouth College Press, University Press of New England, 2006)..
15 Jovita Pristovšek, “From Body Count to Bodies that Count.” Reartikulacija– Artistic-Political-Theoretical-
Discursive Platform Vol. 10.11.12.13, 11. (Ljubljana, 2010), str.11.
16 Ibid.
17 Usporedi: Šefik Tatlić, “Suvremenost kolonijalizma – kapitalistička modernost, imperijalni rasizam,
nekropolitika.” Holon – polugodišnji postdisciplinarni znanstveno-stručni časopis, 6(1) (Zagreb, 2016), str. 10-47.
18 Achille Mbembe, “Necropolitics.” Public Culture 15/1(2003.), str. 40.
19Assotsiatsia Khudozhnikov Revolutsionnoi Rossii – Udruženje umjetnika revolucionarne Rusije.
20Lidija Merenik, Ideološki modeli: srpsko slikarstvo 1945. – 1968. (Beograd: Beopolis 2001), str. 30.
21Fredric Jameson. Postmodernism, or, the Cultural Logic of Late Capitalism, (Durham: Duke University
Press, 1997).), str. 4-5.
22Ako je ovakav postmoderni cinizam esencijalna oznaka današnje paradigmatske umjetnosti, ona je ujedno
i suvremeni oblik nekadašnje “visoke” umjetnosti, kao one koja egzistira u kohabitaciji s interesima i estetskim
preferencama vladajuće klase.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s